Zelfs een sterfjaar is eindig

beest2Op het Heetmanplein (tegenwoordig weer Wilhelminaplein geheten) schitterden vanmiddag in de schemering duizenden lichtjes, afkomstig van de mobieltjes van drieduizend mensen die bijeen kwamen om samen het Jeroen Boschjaar uit te luiden.

Natuurlijk waren Petra en ik, met haar ben ik deze Boschblog begonnen, ook van de partij. Samen met al die anderen keken we terug op een prachtig jaar, waar wij als vrijwilliger van de stichting JB500 met onze neus bovenop allerlei evenementen hebben gestaan.
En dat waren er nogal wat, lees mijn blogs er nog maar eens op na.

We hebben een goed gevoel overgehouden aan het Boschjaar. Plus een staatsieportret met burgemeester Ton Rombouts. Vanmiddag was er een speciale bijeenkomst voor alle vrijwilligers, waar hij iedereen persoonlijk een fraaie, bronzen waarderingsmedaille uitreikte, als dank aan onze bijdrage aan het Boschjaar.

met-petraLeuk natuurlijk, maar hoogtepunt was de happening rond het Boschbeest. Onze groep kreeg een fakkel in handen. En terwijl honderden koorleden zongen en duizenden muzikanten speelden, wandelden wij richting Boschbeest. Even later spatte en spetterde het vuurwerk hier letterlijk vanaf. Hiermee is het Jeroen Boschjaar nu dan toch echt ten einde.

Om met stads-chroniqueur Eric Alink te spreken: ‘Zelfs een sterfjaar is eindig’.

Onderstaand filmpje is van Brabants Dagblad (foto’s zijn trouwens van Chris Klaassens)

Geplaatst in Geen categorie | 4 reacties

Lieve lezers, bedankt!

Vandaag, maar dan vijfhonderd jaar geleden, werd Jheronimus van Aken ter aarde besteld na een uitvaart in de Sint-Jan. Zondag was ik bij de hoogmis waar dit werd herdacht. Daar bekroop me het gevoel dat het eigenlijk wel mooi is geweest.

Niet met het Jeroen Boschjaar, natuurlijk. Er valt nog van alles te doen en te beleven. Nee, met het schrijven van mijn Boschblog. Zijn begrafenis is een mooi moment om ook mijn columns ter aarde te dragen.

imagesVanaf dag één heb ik mij vol enthousiasme op het Jeroen Boschjaar gestort. Van kunst tot kolder, van alles kwam aan bod. Met enige weemoed heb ik nu alles nog eens terug gelezen. Maar.. de vaart raakt er een beetje uit; ik rol niet meer van het één in het ander. Ik blijf genieten van het Boschjaar en de dingen die komen gaan. Maar neem afscheid van mijn Boschblog.

imgres-2Met dank aan mijn lieve vriendin Petra die deze Boschblog letterlijk vorm gaf en daarmee eind vorig jaar het definitieve duwtje gaf om mijn belevenissen als Bosschenaar in het Jeroen Boschjaar met iedereen te kunnen delen.

imgres-1Met dank aan René van der Lee, echtgenoot, meest trouwe fan èn journalist, die vindt dat ik dan ook in stijl moet stoppen: met een afscheidsinterview. Vooruit, dat wilde hij me dan zelf ook nog wel afnemen. Lees het resultaat door bovenaan deze pagina – in de zwarte balk, vlak  onder de tekening uit de Tuin der Lusten – te klikken op de categorie In gesprek met….(Marianne, dus….)

Met dank aan al die mensen en mooie dingen die je kunt terugvinden bij het (her-)lezen van mijn blogs. En speciaal dank aan jou,  lezer van het Boschblog.

Mijn bureau kan worden leeggeruimd, geen ‘post’ meer op mijn Boschblog van mijn alter-ego de schaatsende postbode. Maar nog wel genieten van wat het Jeroen Boschjaar de komende maanden nog brengt. En daar ga ik natuurlijk vrolijk over twitteren! 
Geplaatst in Geen categorie | 7 reacties

27 stuivers en eeuwige roem

bodar1Een euro en zeven stuivers gooi ik in het centenbakje. De hoogmis in de Sint-Jan, in nagedachtenis van Jeroen Bosch, is dan bijna op zijn hoogtepunt. Het is een requiem-mis met prachtige gezangen uit de tijd dat de beroemde Bosschenaar nog leefde. De Missa Cum Jocunditate (mis met blijdschap) van Pierre de la Rue in een uitvoering van Cappella Pratensis.

Ik ben vroeg op pad, deze zondag. De mis begint om tien uur. Vlak nadat burgemeester Rombouts met echtgenote in de voorste bank heeft plaatsgenomen, komen van achter uit de kerk de priesters op. In hun midden Antoine Bodar, die de mis zal opdragen.

In een grote wolk wierook die zich vermengt met het daglicht dat door de kerkramen schijnt, schrijden zij naar het altaar. De hoogmis kan beginnen.

bodar2We weten weinig van het leven van Jeroen Bosch, niet eens wanneer hij is gestorven. Wel dat hij  9 augustus 1516 vanuit deze kathedraal is begraven. Hoewel gezworen lid van de Illustre Onze Lieve Vrouwe Broederschap is Bosch niet tussen de rijke stinkerds in de kerk beland. Vermoedelijk kreeg hij achter de Sint-Jan een plek, dat kerkhofje bestaat niet meer.

Terwijl Bodar bidt voor het zielenheil van Bosch opdat ‘de onstuimigheid van zijn helse taferelen zijn eeuwige rust niet zal verstoren’, valt mijn oog op een man enkele rijen voor mij. Hij draagt een shirt met een print van de Hooiwagen. Dit werk van Bosch staat symbool voor het grote graaien, iedereen wil een graantje meepikken. Vijf eeuwen later nog altijd actueel.

hooiwagenOok Bodar ziet verbanden tussen het heden en verre verleden. “Wij leven in een tijd van angst. Dat was in de tijd van Jeroen Bosch niet anders, maar het geloof was groot dat in de eeuwigheid duidelijkheid werd verschaft: hel of hemel. Nu zijn we materieel rijker, maar gaan we ten onder aan geestelijke armoede. We hechten aan het leven omdat met het verlies ervan alles voorbij is. Maar de troost van toen, geldt nu ook”, voegt hij toe.

Waar nu kerken sluiten, werd in de tijd van Bosch nog flink aan de Sint-Jan verbouwd. “Die werd vergroot, uitgebreid. Niet vanwege prestige, maar om de eer jegens God”, memoreert Bodar. In die onafgewerkte Sint-Jan regelde de Illustre Lieve Vrouwe Broederschap 500 jaar geleden de begrafenis van Bosch. Volgens hun goed bewaarde archieven kwamen de broeders in hun eigen kapel bijeen, ‘gehuld in zwarte kovels en gekleurde kaproenen en getooid met het zilveren lidmaatschaps-insigne’. Ook toen klonk gezang, net als nu. Het broederschap betaalde de kosten van de uitvaart: 27 stuivers.

 

Na de mis liep een groep ‘notabelen’ onder wie museumdirecteur Charles de Mooij, JB500-leider Ad ’s Gravesande, burgemeester Rombouts en leden van de Illustre Broederschap vanuit de Sint-Jan naar het standbeeld van Jeroen Bosch. Hier had Monique van den Boomen (foto rechts met Rombouts) een deel van haar Kronenproject voor de BoschParade uitgespreid in de vorm van de cijfers 500. Mijn kroon (die wordt bewonderd door het kleine meisje) zat er ook bij!
Centraal stond natuurlijk de fotoshoot van de hoge heren. Maar de happening op de Markt voelde voor mij ook een beetje als een
kranslegging; een mooie afronding na de eredienst voor Bosch. 

 

 

Geplaatst in Geen categorie | Een reactie plaatsen

Bosch en dan nog een schepje er bovenop

Man, o man, wat een prachtige voorstelling! Theaterfestival Boulevard had niet mooier kunnen beginnen dan met de dansvoorstelling The Garden of Earthly Delights.

imgres-1De  wereldberoemde Canadese danseres en choreografe Marie Chouinard (1955) is bezig met een permanente zoektocht naar de essentie van het bewegende lichaam. Ze gaat daarbij tot het uiterste: toen ze bij haar eerste solo Short Untitled Dance live in een emmer urineerde, bracht dat nogal wat reuring teweeg. Wat haar niet belette om later op het podium te masturberen…

Inmiddels laat ze het dansen over aan haar Compagnie. Voor the Garden of Earthly Delights -die haar wereldpremière in Den Bosch beleefde – nam ze de Tuin der Lusten als uitgangspunt. Tien dansers verbeelden achtereenvolgens de tuin der lusten, de hel en het paradijs.

imgres-2Als het doek opent, zoemen we in op het middenpaneel. Chouinard neemt steeds een ander tafereel uit de Tuin der Lusten onder de loep. Herkenbare figuren in hun bizarre houdingen. Chouinard laat ze dansen, op de enige denkbare manier, helemaal in de geest van Bosch. Zo doet ze als het ware nog een flinke schep bovenop de fantasie van Bosch.

De overvolle publieke tribune krijgt een live-verslag voorgeschoteld van zijn opus magnum, ervaart de onderhuids zinderende lusten. Bosch zou zich met open mond vergapen aan zijn dansende, springende, kronkelende en kruipende creaties.

imgresHet geluid van regendruppels leidt het tweede deel in: de hel. Het toneel is donker, een soliste staat op twee emmers. Microfoon aan de mond produceert ze angstaanjagend gegrom. De krakende muziek van Louis Dufort klinkt.  De rillingen lopen je over de rug.
Het podium ligt intussen bezaaid met Amerikaanse vuilnisemmers en andere attributen waarop de spelers zich op krankzinnige wijze uitleven. De hel als waanzinnige speeltuin. Het Land van Maas en Waal in zijn meest duistere gedaante.

Een danser rolt, zittend op een bureaustoel, met grote lange passen over het toneel. Een ander valt in een emmer, armen en benen omhoog en wordt daarna opgetild door een derde danser; ze versmelten tot een bundel bengelende benen en armen. Iedereen rent en krioelt door elkaar. Hilarisch. De hel in optima forma.

Adam-Eva-Detail-uit-een-triptiek-van-Jheronimus-BoschDaarna belanden we in de serene stilte van het paradijs. We zien God, geflankeerd door Adam en Eva. Het tafereel vermenigvuldigt zich. Tien dansers wisselen van gedaante. Wie Adam was, wordt Eva. God wordt Adam. Ze hoeven hiervoor alleen van houding te veranderen. Het Tableau Vivant beweegt zich richting publiek. ‘Het paradijs komt naar ons toe’, fluistert mijn buurvrouw.

Vervolgens schrijden de dansers sierlijk achteruit om uiteindelijk op te gaan in het schilderij. De triptiek van the Garden of Earthly Delights sluit zich weer, in afwachting van haar komende wereldtoernee.

Jammer dat de voorstelling hier maar twee keer te zien is geweest. Maar niet te lang getreurd: Theaterfestival Boulevard heeft in samenwerking met JB500 liefst elf projecten in de aanbieding die -de een wat meer dan de ander- geïnspireerd zijn op het werk van de middeleeuwse schilder. Van Piknik Horrifik van Laika  dat een tuin schept vol paradijslijke geneugten tot het confronterende  Guilty Landscapes van Dries Verhoeven.

Mocht je er meer van willen weten: behalve de informatiestand op de Parade waar je alles kunt vinden over de Boulevard en haar voorstellingen, staat in de Kerkstraat een stand van JB500. Vol informatie over wat ons nog te wachten staat in dit jaar van Jeroen Bosch (bij de waterbar!)

Een indruk van Compagnie Marie Chouinard:

Geplaatst in Geen categorie | 2 reacties

Jeroen Bosch Zandsculpturenroute open!

tuinDe zomervakantie is net begonnen. Wat dat betreft kon de timing niet beter zijn: de Jeroen Bosch Zandsculpturen Route is open. Nu alleen het weer nog. Als dat meezit, kun je tot begin oktober per fiets of auto een tocht maken door Oss en omliggend landschap, waar  27 sculpturen uit het zand zijn verrezen. Ze zijn te zien bij verschillende ondernemers die de sculpturen ook sponsoren, zoals een bierbrouwerij, galerie, bootverhuurder en ga zo maar door.

boommensWaar nu de zandsculpturen staan, stonden nog niet zolang geleden houten kisten. Ze zijn gemaakt, geplaatst en met zand gevuld door mensen van Global PowWow dat voor de derde keer het Zandsculpturen Festival Brabant neerzet in Oss. Vervolgens hebben professionele zandkunstenaars (jawel, deze als nomaden levende bevolkingsgroep kan hiervan leven!) de flink aangestampte blokken zand tot sprekende figuren uit de Tuin der Lusten gecarved. Vooral hun  oog voor detail maakt deze  kunstwerken zo bijzonder.

20160801 opening WalpleinOp het Walplein in Oss  is de route afgelopen maandag officieel voor geopend verklaard. Het centrum van Oss is namelijk het centrale punt van de ‘Tuin der Lusten’ zoals de gemeente haar buitengebied dit jaar heeft gedoopt. Onder die noemer  haken flink wat Osse ondernemers in op de festiviteiten in het Jeroen Boschjaar, die hun buurgemeente Den Bosch op touw heeft gezet.

tramkadeAls trouwe volger van mijn Boschblog heb je hier al over kunnen lezen. Maar het nieuws dat  nu de route eindelijk klaar is, wil ik je niet onthouden. Hier kun je de route downloaden. Je kunt starten waar je wilt. Zelfs in Den Bosch!  Want bij de Tramkade (foto links) heb ik al een mooie zandsculptuur ontdekt. Nou ik toch reclame aan het maken ben: bij de route zit een stempelkaart. Een volle stempelkaart maakt kans op een leuke verrassing: een gratis overnachting in het zandhotel, onderdeel van het Zandsculpturenfestival in  hartje Oss.

Doe er je voordeel mee! Wie weet, zien we elkaar binnenkort ergens op de Zandsculpturenroute

 

Geplaatst in Geen categorie | Een reactie plaatsen

Van slavenstad naar tuin der nieuwe lusten

Er is kunst die je aan Jeroen Bosch kunt koppelen omdat er toevallig ook vreemde, bizarre gedachten aan ten grondslag liggen. En er is kunst waarbij de middeleeuwse schilder een directe bron van inspiratie was. We fietsen via Tilburg naar Breda. En zien beide.
slave1Slave City van Atelier Van Lieshout is bizar. Dat heeft het project van kunstenaar Joep van Lieshout (Ravenstein, 1963) gemeen met Bosch. Als we zaal in Museum De Pont binnenlopen, stuiten we meteen op het anatomisch theater van zijn slavenstad. Gevierendeelde karkassen liggen verspreid over de vloer. Darmen puilen uit menselijke lichamen.
In gruwelijkheden noch fantasie doet Van Lieshout onder voor Den Duvelmakere, zijn middeleeuwse voorganger. We zijn regelrecht in de hel beland. Maar daarmee houdt ook elke vergelijking op. Van Lieshout fantaseert niet hoe God zich hemel, aarde en paradijs heeft voorgesteld. Hij schept zijn eigen wereld, zijn eigen -zelfvoorzienende -maatschappij.
slave2
Slave City doet me sterk denken aan de concentratiekampen uit de Tweede Wereldoorlog. En dat is ook zijn bedoeling, vertelt Van Lieshout in de documentaire (van het Vlaamse tv-programma Canvasconnectie) die ook in de Pont te zien is.  Slave City is Hitlers wereld zoals die er in onze tijd uit zou kunnen zien met gebruik van de middelen en technologische wetenschap van nu.
Gruwelijk. Maar ook interessant. Dus ik zou zeker even naar De Pont gaan!
Wij fietsen verder, naar Breda, op zoek naar Nieuwe Lusten die we vinden in het Moti (wat staat voor Museum Of The Images). Dit museum nodigde zeven hedendaagse kunstenaars uit om een eigentijdse versie te maken van dit wereldberoemde schilderij. Een trio, een duo en twee alleen werkende kunstenaars nemen elk een deel van de triptiek voor hun rekening: een van de drie luiken en de achterkant.

moti

Het werk Paradise van Studio Smack werkt als een magneet, ik word er meteen naar toe getrokken. Het is een animatie van de  Tuin der Lusten, zeg maar gerust een re-animatie. Het vijf eeuwen oude meesterwerk wordt letterlijk weer tot leven gewekt. Als Bosch zijn schilderijen had kunnen laten bewegen, had hij het vast zo gedaan.
Ego-avatars lopen driftig heen en weer. Want het trio van Studio Smack (Ton Meijdam, Thom Snels en Béla Zsigmond) heeft de Boschiaanse monstertjes wel naar zijn hand gezet, in onze tijd geplaatst. Met een Venus van Willendorf,  agressieve gorilla met tubahoofd, opgeblazen koe, veelkoppige monsters, rondtollende benen van cancan-danseressen, er komt zelfs een bord zuivere cocaïne voorbijschuiven.
‘Een verderfelijk verderfelijk landschap van menselijke excessen’, staat te lezen op het bijschrift. ‘Een zee van avatars krioelt door elkaar’. Je raakt er niet op uitgekeken.
nieuwe-lustenBij de tentoonstelling is ook een boek Nieuwe Lusten  (zie foto rechts) verschenen; 22 schrijvers lieten zich inspireren door het beroemde schilderij, te koop bij het Moti.
Nieuwe Lusten’ en ‘Slave City ‘zijn onderdeel van de Bosch Grand Tour
Nieuwe lusten is t/m 31 december te zien in het Moti aan de Boschstraat in Breda  Slave City t/m 1 oktober in De Pont, aan het Wilhelminapark in Tilburg.
Leuk om te weten: Vóór de Tuin der Lusten zijn lange reis naar het Museo del Prado in Madrid maakte, was Breda de eerste plek waar de triptiek na voltooiing voor publiek te bezichtigen was. Want voor het in de tachtigjarige oorlog in Brussel werd gestolen en naar Spanje ‘ontvoerd’, hing het in het Kasteel van Breda (nu militaire academie KMA).
Geplaatst in Geen categorie | Een reactie plaatsen

Kevertjeskunst kietelt de geest

kettinkjeAan het kettinkje om mijn hals hangen acht dekschildjes van de juweelkever, ook wel scarabee genoemd. Licht als plastic, glanzend als metalic. Ze zijn overwegend groen, met af en toe een zweem van blauw of bruin, al naargelang hoe de zon er op valt.

Anderhalf miljoen schildjes van diezelfde juweelkevers bedekten in 2002 het plafond van de Spiegelzaal in het Koninklijk Paleis van Brussel. Dit immense kunstwerk was van Jan Fabre (Antwerpen, 1958). Hij maakte zijn Heaven of Delight in opdracht van de toenmalige koningin Paola, groot fan van de Belgische kunstenaar. Zo’n tien jaar later zou Fabre nog eens duizenden keverschildjes verwerken in Tribute to Hieronymus Bosch in Congo, zijn aanklacht tegen de Belgische kolonisatie en uitbuiting van dit Afrikaanse land en zijn bewoners.

 

expo

De Tuin der Lusten was het uitgangspunt voor Heaven of Delight. Dat geldt ook voor Tribute to Hieronymus Bosch in Congo, de expositie die tot en met 18 september te zien is in het Noordbrabants Museum. Al koppelt hij zijn afschuw over de gruwelen waarvoor Leopold II (1835-1909) verantwoordelijk was, de voorvader van Paola’s echtgenoot Koning Albert, hier nóg directer aan het werk van Jeroen Bosch.

varkentjesTientallen groene panelen vormen een (letterlijk) schitterende entree. Elk paneel is een mozaïek van honderden, wellicht duizenden, schildjes. Fabre modelleerde ze tot de monsterlijke figuren die we kennen van Bosch, zoals de varkens met nonnenkappen (foto). Hij drukt ons met de neus op de uitbuiting, marteling en plundering van Belgisch Congo. Door Bosch’ beeldspraak te combineren met reclameteksten van Sunlight soap (‘witter dan wit’)  of edelstenen (‘negers schijten diamanten’): het Westen verrijkt zich over de ruggen van Afrika; rijk versus arm. De teksten naast de werken laten niets aan de verbeelding over. Zo gruwelijk als toen is het niet meer. Maar, het moet gezegd, van eerlijk evenwicht tussen noord en zuid is nog altijd geen sprake.

De Lijkwade van Belgisch Congo (2013) maakte nog de meeste indruk op mij, qua verbeelding: De lijkwade bestaat in dit geval uit een luipaardvel, waarmee Faber deze christelijke icoon en Afrikaanse rites in één blik samenbalt. Fabre wil mensen aan het denken zetten, dat vindt hij zijn plicht als kunstenaar. Daarmee komt hij dicht bij zijn middeleeuwse voorbeeld. Jeroen Bosch hield de samenleving ook een spiegel voor. Hij waarschuwde met helse taferelen voor de valkuilen van hebzucht en wellust. Net als Fabre dat doet, met zijn gifgroene dekschildjes: “Ik voel dat ik mensen beïnvloed. Ik kietel ze in hun geesten.”

hooiwagenKunst betekent vragen stellen’. Dat zegt ook Sanchez Castillo (Madrid, 1970). Van deze Spaanse kunstenaar en zijn landgenoot Nacho Carbonell (Valencia, 1980) is nu ook werk te zien rond het thema Jheronimus Bosch, en wel in het Stedelijk Museum. Castillo inspireert zich op de Hooiwagen (foto recht) en Keisnijding van Bosch, met de dictatuur van Franco als rode draad. Terwijl de objecten van Carbonell vooral in hun bizarre vormen aan Bosch refereren. Totaal anders dan Fabre in het Noordbrabants MuseumDat beide musea onder een dak zitten is een pluspunt: het maakt één plus één meer dan twee.

Alleen al omdat ik nu ook gelijk de drie de exposities zag die alle zijn geïnspireerd op Jeroen Bosch. Vier, als je het ‘Slave City‘-servies van Joep van Lieshout (Ravenstein, 1963) op de bovenste verdieping van het Stedelijk meetelt.

lieshoutZijn echte Slave City is momenteel te zien in museum De Pont in Tilburg. Een paar honderd meter verderop staat het TextielMuseum waar – as we speak– ‘De Terugkeer van een Olifant’ wordt geweven. Dit wandkleed, een ontwerp van Jan Fabre, is vanaf oktober te zien in het Noordbrabants Museum.
Zo is de cirkel weer rond. Niet geheel toevallig. Want genoemde exposities, plus enkele in Breda en Eindhoven, zijn samen met tentoonstellingen in Breda (Moti) en Eindhoven (Van Abbe) onderdeel van Bosch Grand Tour.

De start van mijn Grand Tour is gemaakt. Volgende stop: Tilburg en Breda! (wordt vervolgd).

Geplaatst in Geen categorie | Een reactie plaatsen

Pokémon Go vangt Jeroen

brievenbusDe goochelaar uit het gelijknamige schilderij van Jeroen Bosch werpt een nieuwsgierige blik in een brievenbus; het skelet uit de Vrek piept vanachter een reusachtig flatgebouw tevoorschijn; bloterikken uit de Tuin der Lusten zoeken een plaatsje tussen ontklede paspoppen in de etalage van een modezaak.

Ze figureren in de fotoserie ‘Jeroen Bosch meets Eindhoven’ van Peter Tops. Op Facebook publiceert de Eindhovense fotograaf elke dag een foto van een plek in zijn stad waarin hij figuren van Jeroen Bosch heeft verwerkt. De serie van Tops doet me denken aan Pokémon Go, het razend populaire spel dat massaal jongeren op de been brengt. Overal in de stad zie ik ze staan, turend naar het schermpje van hun smartphone,  op zoek naar een Drowzee, Goldeen, Magikarp of welke andere Pokémon dan ook die hun pad kruist.

Dankzij de augmented reality (een combinatie van de virtuele wereld met de werkelijkheid) zijn de virtuele beestjes op elke straathoek, onder elke tegel te vinden – en vangen-.

evoluonPeter Tops lacht om de vergelijking, maar ook hij ziet de overeenkomst met zijn fotoproject: Fantasiefiguren van Jeroen Bosch die zich ophouden in de straten, op pleinen en aan de gebouwen van zijn stad. Geen bewégend beeld, erkent de fotograaf. “Maar in mijn hoofd zie ik ze overal rondlopen”.

Tops fotografeert voornamelijk  evenementen, optredens en artiesten in zijn woonplaats Eindhoven. Om zich van zijn collega’s te onderscheiden, begon hij 1 januari hij zijn ambitieuze project ‘Jeroen Bosch meets Eindhoven’. Elke dag een nieuwe foto, als een soort kalender. Niet omdat hij Jeroen Bosch in de schijnwerper wil zetten bij de bewoners van de lichtstad. Zoveel heeft hij niet met de middeleeuwse schilder. Des te meer met zijn figuren.

straatbeeldDe wijze waarop Tops de Bossche figuranten onderdeel maakt van lokale hotspots als het Evoluon, of de Effenaar is  vrijwel altijd grappig.  Het mooist vind ik zijn foto’s  wanneer de vreemde wezentjes als vanzelf, onopvallend bijna, opgaan in ons huidige straatbeeld.

Daarmee wordt nog maar eens aangetoond dat Bosch een vooruitziende blik had, stelt Tops.”Zijn figuren zijn tijdloos, je kunt ze zó in 2016 plaatsen. Zijn manneke met rollator bijvoorbeeld is zelfs heel herkenbaar in deze tijd.”

13265858_527832847425460_5669430441788303923_nTops kreeg het idee voor zijn fotoserie toen hij eind vorig jaar op de website van Bosch500 de app ontdekte, waarmee je de figuren uit Bosch’ schilderijen in foto’s kunt verwerken. Hij heeft er op internet zo’n tachtig bij elkaar gesprokkeld, uitgesneden en die gebruikt hij nu voor zijn foto’s.

Met dagelijks een foto, inmiddels 197 in totaal, is hij  de helft van het Jeroen Boschjaar gepasseerd. Nog niet bang voor herhalingen? Nee, klinkt het gedicideerd. Maar: “Het wordt wel lastiger om de juiste combi te maken, ik moet steeds méér gaan nadenken. Maar toch kom ik telkens wel iets tegen in de stad waarbij ik denk, dit kan ik gebruiken. Het is meer geworden dan ik verwacht had. Maar ik maak het jaar zeker af!”

TIP: Wie zijn werk ‘live’ wil zien: Een veertigtal foto’s van  ‘Jeroen Bosch meets Eindhoven‘ is tot en met 29 augustus  in het Van Abbehuis, Bilderdijklaan 19 in Eindhoven te zien (niet te verwarren met het Van Abbemuseum er vlakbij!). Op zaterdag en zondag van 13.00 tot 17.00 uur. Daarna volgt een expositie in het Stadhuis Eindhoven.

Enkele favorieten van fotograaf Peter Tops zelf:

 

 

 

 

 

Geplaatst in Geen categorie | Een reactie plaatsen

In Tuin der Lusten wordt gezaaid

I
Met exposities, arrangementen, lezingen en workshops geïnspireerd op Jeroen Bosch verkoopt het buitengebied van Oss zich dit jaar als de ‘Tuin der Lusten’. De ondernemers haken aan bij het feestjaar van buurman Den Bosch om hun gebied uit te venten. “Want het is een prachtig gebied, er gebeurt van alles. Alleen weten veel mensen dat nog niet”, stelt Carlette Roeland van Bierbrouwerij Oijen.

Een fietstocht langs de Maas gaat via weelderig groene velden, daar ligt het niet aan. Maar van Jeroen Bosch geen spoor.  Het plantje voor de ‘Tuin der Lusten’ mag dan zijn gezaaid, er valt nog weinig te oogsten. Even los van prachtige exposities als  Chris Berens in  Museum Jan Cunen  en van op Bosch gebaseerde glaskunst in het Ravensteinse Museum voor Vlakglas en Emaillekunst: wat hier buiten (in de tuin zelf!) ook bloeit en groeit: geen Bosch.

miekeoldenburg

@Fernando Caceres

 

harryarlingTot ik afstap bij galerie Sous-Terre in Lithoijen. Zowel in de galerie als de beeldentuin staat werk dat zichtbaar door Bosch is aangeraakt. Logisch, dat een galerie aanhaakt op het Boschjaar, enkele kilometers verderop. Toch was het niet zijn idee, vertelt galeriehouder Nol de Groot: “Dat kwam van enkele kunstenaars die Bosch als hun inspiratiebron zien.” Zoals Harry Arling.  Zijn helm (foto rechts) vind ik grappig. Een vogel met een soort van werkplaats in de buik, doet sterk denken aan de boommens van Bosch. De gitaarkist, beschilderd met taferelen uit de hel, zou ik zo willen meenemen! Een ‘Tuin der Lusten’ van Fernando Caceres is angstaanjagend actueel.

forellenvijverBuiten valt mijn oog op een zandsculptuur, die er schijnbaar achteloos ligt. Hij is nog niet helemaal af. Het blijkt de voorbode van een route van zandsculpturen, die over enkele weken door het Osse landschap zal meanderen. Bij diverse ondernemers staat de houten bekisting met aangestampt rivierzand al klaar, onder meer bij De Schutskooi in Oijen (foto). Geduldig wachtend op de zandkunstenaar die de panelen zal verwijderen en het zand omtovert tot een van de figuren uit de Tuin der Lusten.

FullSizeRenderEnkele staaltjes van zandkunst zijn inmiddels al te zien, onder meer in het City Hotel (foto rechts), bij Cordial en de VVV in Oss. En natuurlijk op het Zandsculpturenfestival . Voor de derde (en laatste?) keer ligt het oude Bergoss-terrein tot eind oktober  bezaaid met manshoge beelden van zand. Het thema is hier gek genoeg niet Jeroen Bosch, maar Hollywood! “Vanwege de herkenbaarheid”, vertelt projectleider Daniëlle van Tilburg. “Want lang niet iedereen, met name kinderen, weten wie Jeroen Bosch is”.
Gemiste kans! Gelukkig hebben we de route nog die zich straks door de ‘Tuin der Lusten’ rondom Oss slingert. Met liefst 26 zandsculpturen, bijna vier keer meer dan vorig jaar (thema:Vincent van Gogh).

FullSizeRender (2).jpgHet onverwachte succes is de reden dat de route -met de Tramkade in Den Bosch als verste uithoek – later klaar is dan de bedoeling was. Wanneer? “Deze maand.” Een datum wil Daniëlle nog niet noemen. Maar ik houd mijn oren open!
Want de zandsculpturen vormen een mooi excuus  om de fiets te pakken voor een fraaie tocht   langs de Maas en  door de  Maashorst.
En waarbij je regelmatig afstapt voor een zandsculptuur uit De Tuin der Lusten of een gezellig terras.  Mét zon, als het kan!!  (wordt vervolgd)

* De zandsculpturen op het voormalige Bergoss-terrein in Oss zijn hier nog te zien tot en met zondag 2 oktober, dagelijks van 10 tot 18 uur. Entree is 4,50 (korting voor studenten, ouderen en kinderen).
* Expo rond ‘Jeroen Bosch’ in Sous-Terres, Batterijstraat 23a, Lithoijen duurt t/m 11 september.
* ‘Tuin der Lusten’ in Museum voor Vlakglas- en emaillekunst, Marktstraat 22, Ravenstein is hier t/m  13 september te zien.
*Alles over Oss en zijn activiteiten in het kader van de Tuin der Lusten vind je op het Uitpunt Oss 

TIP: boek een nacht in het zandhotel op het Bergossterrein (met thema Tuin der Lusten!)
Een voorproefje met onderstaand filmpje (dit is van vorig jaar)

Geplaatst in Geen categorie | Een reactie plaatsen

Ook Prado laat diva’s schitteren

Wat heb je te zoeken bij ‘El Bosco: exposición del V centenario’ in het Museo Del Prado als je de diva’s van Jeroen Bosch al hebt gezien in zijn woon- en geboorteplaats Den Bosch?

bosco&meWe zijn net terug van een lang weekend Madrid. Waar in Den Bosch op elke hoek van de straat reclame werd gemaakt voor ons Jeroen, is er in Madrid niets dat je attent maakt op de man die door de Spanjaarden tot El Bosco werd gedoopt.

Bosch zelf heeft waarschijnlijk nooit een voet in Madrid gezet. Net zo min als ik, tot vorige week. Prachtige stad! Dus als er dan al na Den Bosch nóg een retrospectief moet komen, is Madrid geen slechte keuze. De tentoonstelling moet wedijveren met zonovergoten terrasjes, inclusief nevel-sprenkelende parasols. Maar ze wint.

De expositie oogt prachtig, net als in Den Bosch. Het magische gevoel dat de donkere omgeving in het Noordbrabants Museum bij me opriep, ontbreekt hier. Maar ook binnen de lichtheid van het Prado met vooral sprankelend witte wanden, spat de kleur van zijn panelen. Ook hier zijn de dwaze figuren, angstaanjagende taferelen en grappige wezentjes een lust voor het oog. En ook hier is het druk.

imagesDriehonderd bezoekers is het maximum dat elk uur doorgelaten wordt in de speciaal voor El Bosco gereserveerde vleugel van het immense Prado. Ik heb ze niet geturfd.  Maar gelet op de lange rij wachtenden buiten zijn er nog volop kaartjes te koop.

Binnen klontert het publiek gezellig samen rond de kunstwerken. Ik hoor opvallend vaak Nederlands. Zijn het mensen die net als ik niet genoeg kunnen krijgen van Bosch? Of die net als mijn reisgenoot René, verleid door de expositie in het Noordbrabants Museum, nu eindelijk met eigen ogen de wereldberoemde Tuin der Lusten willen zien?

bosco-tuinderlustenWant hoe succesvol  de grote Bosch-expositie  ‘Jeroen Bosch, visioenen van een genie’ ook is geweest, het Prado doet er nog een schepje bovenop. Behalve de Tuin der Lusten (foto) bezit het ook de Hooiwagen, toch het topstuk van ‘onze’ Bosch-expositie.

imgresIn Madrid zien we onder meer de Keisnijding en Verzoeking van de H.Antonius. Had eerder gekund. Ware het niet dat het Prado op de valreep weigerde om die uit te lenen aan het Noordbrabants Museum; uit boosheid op ‘ons’ onderzoeks- en restauratieteam, dat beide werken als ‘niet van de meester zelf’ had ontmaskerd. Net als (foto rechts) de Zeven Hoofdzonden trouwens, eveneens van het Prado.

Hoewel zogezegd ietsje omvangrijker dan in Den Bosch, beslaat de Madrileense tentoonstelling van El Bosco slechts een klein deel van de indrukwekkende Prado-collectie. Wij racen dan ook nog even langs de Goya’s, Velasquez’s en El Greco’s. Uptempo. Want buiten wacht de zon. Bovendien houdt mijn reisgenoot meer van eigentijdse kunst. “Al is het wel zo dat ik alleen van Jeroen Bosch kan zeggen dat ik zowat àl zijn werk ook daadwerkelijk heb gezien”.

Hoe zit het: Nederlander of Spanjaard?
De Spaanse koning Filips II was groot liefhebber van het werk van Jeroen Bosch. Hij kocht onder andere de Tuin der lusten, ter verfraaiing van zijn paleis El Escorial. Veel van Bosch’ panelen kwamen in het Spaanse koninklijke kunstbezit en verblijven daar al zo lang dat de Spanjaarden hem eigenlijk als ‘hun’ Bosco beschouwen. Maar het was Den Bosch waar de verbeeldingskracht van Jeroen Bosch tot leven kwam.

El Bosco: La exposición del V centenario’ is nog tot 11 september te zien in het Museo del Prado te Madrid.

Geplaatst in Geen categorie | 3 reacties

Op pad met de Paadjesmakers

Het stratenpatroon van Den Bosch is nog nagenoeg hetzelfde als in de tijd van Jeroen Bosch. Dat nodigt uit voor een wandeling. Zeker in dit Jeroen Boschjaar. Er worden dan ook diverse stadswandelingen georganiseerd. En voor degene die er liever op eigen houtje op uit trekt, zijn er legio wandelroutes verkrijgbaar rondom het middeleeuwse fenomeen.

IMG_9086Basis van mijn Bosch-pelgrimage is  het boekje ‘In de Voetsporen van Jeroen Bosch’.  Het is tevens mijn eerste kennismaking met De Paadjesmakers. Drie enthousiaste en creatieve Bosschenaren die in eigen beheer een handvol ontzettend leuke en interessante wandelboekjes hebben gemaakt. Hun wandeling ‘langs plekken die Bosch gekend moet hebben’ is met 23 bladzijden het dikste van de vijf. Nummers zes en zeven liggen al in het vizier.

Uitgangspunt is steeds Den Bosch. In dit geval de Markt. Hoewel we de 3,5 kilometer die op de kaft staat vermeld binnen een uur kunnen lopen, doen mijn Osse vriendin Meike en ik er wel een halve dag over.

IMG_8800 (1)Want we maken natuurlijk overal foto’s, lopen ‘even’ binnen bij de Muzerije, nemen ‘even’ een kijkje in de Sint-Antoniuskapel en piepen onderweg ‘even’ het Groot Tuighuis binnen. We bewonderen de ‘Tuin der Lusten’ (zie foto) waar we via een pad langs de Dieze arriveren. En we geven  toe aan de verleiding van een lekkere lunch bij lunchcafé Paris, dat ietsje buiten onze route ligt.

Het boekje is een plezier om te lezen. Met een uitgebreide inleiding over het leven en werk van Jheronimus Bosch, die je los kunt lezen van de routebeschrijving zelf. Mooi uitgevoerd met foto’s en zelfs een plattegrondje uit 1572. Inderdaad, het middeleeuwse stratenpatroon is vrijwel identiek aan dat van nu. Jeroen Bosch zou hier de weg nog weten. “Bovendien voert de route langs plekjes in Den Bosch die ik nog helemaal niet kende”, stelt Meike vast, aangenaam verrast.

De Paadjesmakers-600

Paadjesmakers: vlnr Maarten, Rijkert, Marie Jose. Foto:Olaf Smit

Het maakt me nieuwsgierig naar de makers. Dus een paar weken na onze wandeling zit ik aan tafel bij Marie José van der Linden en Maarten Sterneberg die, samen met Rijkert Knoppers, de Paadjesmakers vormen. Kunstenaar, vormgever, journalist. Af en toe roepen ze de hulp in van een expert, zoals in dit geval Ed Hupkes. Maar idee, route en productie komt van hen zelf.

Ze kennen elkaar tot mijn verbazing niet van het wandelen, maar van de badmintonvereniging. “Het leek mij zo leuk voor de gasten in onze Bed &Breakfast om een wandelroute klaar te leggen, zodat ze de stad konden verkennen. Vervolgens staken we de koppen bij elkaar. Zo ontstond ons eerste boekje”, vertelt Marie José.

De eerste druk (500 boekjes) werd uit eigen zak betaald, sindsdien bekostigt de verkoop de rest. “Van de Jeroen Boschroute lieten we er meteen 2.000 drukken. ‘Dat durf ik wel aan”, riep Maarten. Nou, bij de VVV wilden ze er maar tien!”, vertelt Marie José. En  lacht: “Maar amper thuis, werd ons gevraagd of we er nog vijftig hadden! Het werd een succes. We hebben er intussen alweer vijfduizend bij laten drukken!”

Het wordt een gezellig gesprek. De ideeën voor volgende Paadjesmakers rollen over de grote, houten tafel. De nummers 7 en 8 zijn inmiddels ook al uit: Hedendaagse architectuur en Vughtse Lunetten. “En een route langs alle parken, dat lijkt me ook zo leuk!”

TIP: De Wandelpaadjes zijn leuk,  informatief, overzichtelijk en verkrijgbaar voor een sympathieke prijs van 2 euro per stuk. Bij Mettrop kocht ik ze per vijf, geleverd in een plastic mapje. Ik heb zo’n wandelmapje al drie keer cadeau gedaan. Met succes! Andere verkoopadressen zijn onder meer de VVV, Adr. Heinen, Schneider en het museum.

 

 

 

 

Geplaatst in Geen categorie | 3 reacties

Brandend water

13412038_851916208275592_6218569754136978038_oHet duo Hijnstein is een van de achttien deelnemers aan de Bosch Parade die vanaf vanavond over de Dommel glijdt (mits het niet gaan onweren…) “Een spetterend huwelijk tussen water en vuur”, is de titel die Stijn van Kessel en Hein van den Heuvel hun varend kunstwerk hebben meegegeven.
Hun enorme vlot van populieren die ze onderweg in de hens steken, verwijst  naar het helse vuur dat voorkomt in veel schilderijen van Bosch, die als jongen getuige was van de stadsbrand in 1463.

De apocalyptische vuurzee in Het laatste Oordeel  is het meest bekende voorbeeld. Maar zeker zo interessant is de brand in de Wilgefortis-triptiek, ook wel de Gekruisigde Martelares genoemd. Want dit is waarschijnlijk het enige stukje middeleeuws Den Bosch dat op de schilderijen van Bosch te herkennen is, behalve enkele messen met Bossche merktekens.

06b. NA Wilgefortistriptiek_Saint Wilgefortis Triptych_Venezia, Gallerie dell’Accademia_HRToch is er weinig aandacht voor dit aspect geweest. Op de Bosch-tentoonstelling in het Noordbrabants Museum werd er in de begeleidende teksten en audiotour met geen woord over gerept.
Terwijl Jan Mosmans hier in 1947 al op wees en later Ed Hoffman nog een keer. Mijn oud-collega Wim Hagemans heeft hier in oktober 2007 een interessant artikel aan gewijd in het Brabants Dagblad.

Op het linkerpaneel van het drieluik woedt de stadsbrand, gezien vanaf de noordkant van de Markt; ongeveer vanaf het huis waar Jeroen Bosch na zijn huwelijk met Aleid van de Meervenne zou gaan wonen. Het vijftiende-eeuwse stadhuis is erop te herkennen, dat toen kleiner was dan nu en nog een andere gevel had, en het huizenblok op de Markt. En daarachter de stadsbrand, die begon in de Verwersstraat en achter het stadhuis langs richting Schapenmarkt ging.

brand1“Onmiskenbaar het stadsgezicht van Den Bosch”, concludeerde Wim toen al. Het verbaast hem eigenlijk dat er zo weinig mensen van lijken te weten. “Een stadsgezicht van Den Bosch, vóór het schilderij van de Lakenmarkt, en ook nog van de grote meester zelf!”

brand2Het Bosch Research & Conservation Project  heeft een site waarop je kunt inzoomen op de werken van Bosch, die het aan een diepgaand onderzoek heeft onderworpen. Hierop meldt het BRCP dat de Wilgefortistriptiek na 1498 is geschilderd. En toen woonde Jeroen Bosch inmiddels al jaren met zijn Aleid aan de Markt 61!

 

VOOR DE FIJNPROEVERS: Het pand van De Kleine Winst  staat te boek als hét atelier van Jeroen Bosch. Anderen, onder wie Frank van Geloven, trekken dit in twijfel. Zij zijn ervan overtuigd dat Bosch zijn belangrijke werken heeft gemaakt in eigen eigen atelier aan de Markt 61, het huidige Jeroen Boschhuis. Wat het volgens Wim Hagemans aannemelijk zou maken dat Bosch daar De Gekruisigde Martelares heeft zitten maken terwijl hij uitkeek over de Markt, of in elk geval de voorstudie er heeft gemaakt. “Alleen de brand hoefde hij er nog maar bij te denken”.

Bosch Parade, het kunstzinnige en creatieve  eerbetoon aan Jeroen Bosch,  vaart vandaag (donderdag) vanaf 20.00 uur, zaterdag vanaf 17.00 uur en zondag vanaf 15.00 uur over de Dommel in Den Bosch.

 

Geplaatst in Geen categorie | Een reactie plaatsen

De achterdeur van Bosch gaat open

De achterdeur van Jeroen Bosch ligt aan de Sint-Annaplaats: vanaf de Kleine Winst waar zijn atelier heeft gezeten, twee keer rechtsaf de hoek om. Dan ben je er. Donderdagavond was ik er ook. Met vriendin Liesbeth en zo’n vijftig anderen werd ik compleet overrompeld door het toneelstuk ‘De Achterdeur (van Jeroen Bosch)’. Gespeeld door studenten van het Koning Willem I College, samen met bewoners van de Annaplaats.

achterdeur1De locatie is adembenemend, maar het stuk ook. Want er komt nogal wat op je af. De intieme Annaplaats is het middeleeuws decor van een levendig buurtje, waar de mensen uit het raam hangen en naar elkaar roepen. Het gaat over de zonden van deze tijd, over vallen en opstaan.

Lust openbaart zich al direct bij aankomst in de schaars geklede vrouw met rode BH, die in vanuit een van de vensters haar diensten aanbiedt. Een andere vrouw hangt in touwen aan de gevel. Zij verbeeldt de hoogmoed. “Ik ben gevoelig, ik heb een groot hart, warm bloed,” roept ze.

Uit een ander venster reageert een dikke dame,  ze liefkoost het enorme stuk vlees in haar armen: “Maar ik ben jarig vandaag!” Staat zij voor gulzigheid? En de twee meisjes die uit hun raam hangen en, kauwend op roze kauwgum, loze twittertaal uitslaan: “Veel huiswerk, hashtag#“; welke zonde verbeelden zij?

achterdeur2Het toneelstuk zet al mijn zintuigen op scherp. Ik kan er soms geen touw aan vastknopen. Zie ik nu een naakte man door het publiek rennen? Slechts flarden tekst bereiken mijn oren. Ergens doemt pianomuziek op…de verstilling ontroert. Dan staan we plots tussen een groepje dansers. Ze zijn halfnaakt. De jongen naast ons, in jas met rugzak, begint ook te dansen. De meisjes verderop ook. “Moeten wij ook meedoen?” grapt Liesbeth. Even later tikt ze me op de schouder en wijst naar boven: daar zit een man, geweer in de aanslag.
Verwarring en verwondering strijden om voorrang.

Dan wordt de sfeer grimmig. Er wordt met wapens gedreigd. We doen onwillekeurig een stap opzij. Hel en verdoemenis zijn tastbaar. Tot een hemels licht aanbreekt en een vrouw zegt: “Zullen we ja tegen elkaar zeggen. Ja klinkt zoveel mooier dan nee”. Dan schrijdt een koor voorbij, een voor een komen de zangers naar buiten. Kippenvel! In het steegje gaan ze languit op de grond liggen. Ze blijven zingen terwijl het publiek zich langs hun lichamen een weg naar buiten baant.

achterdeur-publiekachterdeur4Bijzonder. Ontroerend. Heftig. De Achterdeur gunt je een absurdistisch kijkje in ‘de achterdeur van de mens, de zondige mens’. Ik kreeg lang niet alles mee van de tekst, mijn ogen hadden het al druk genoeg. “Eigenlijk zouden we nog een paar keer moeten gaan kijken”, zegt Liesbeth. “Het is niet in een keer te bevatten”. Inderdaad, net als in een schilderij van Jeroen Bosch.

 

 

De initiatiefnemer van dit mooie project wil ik ook nog even noemen. Dat is Lieke Hooft, directeur  aan het Koning Willem I College en bewoner van de Annaplaats. Net als Hans, de man met het geweer: het is zijn venster waar hij in zit: Net als Roos, het 10-jarige buurmeisje dat haar rol met verve speelt; net als  Tiny van den Boomen, die piano speelde én dirigent is van de deelnemende koorzangers. (zie onderstaande foto’s van mij en Gerard Monté)

Hooft bracht haar buren en de studenten bij elkaar, waarna Natasja d’Armagnac de opdracht kreeg het idee verder uit te werken. “Ik wilde graag iets doen met onze buurt, in dit Jeroen Boschjaar. Dit is de plek waar’ie rondscharrelde. Ik ben blij en trots dat het is gelukt. Maar geloof me, we wisten niet waar we aan begonnen. Een van mijn buren woont al een week in haar slaapkamer!”

Meer informatie over cast & crew, zie: De Achterdeur van Jeroen Bosch Het toneelstuk is vanavond en morgen te zien vanaf 21.45 en 23.00 uur; zondag om 21.45 uur. En op vrijdag 17 en zaterdag 18 juni: 21.45 en 23.00 uur; zondag 19 juni: 21.45 uur. Locatie: St.Annaplaats. Kost 5 euro, gepast betalen aan de poort.
Wel vooraf reserveren via: deachterdeurvanjeroenbosch@gmail.com

 

Geplaatst in Geen categorie | 2 reacties

Bosch Parade zoekt de grenzen op

De Bosch Parade vaart dit jaar weer over de Dommel met achttien deelnemers. Het is een verrassende vloot van verstild spektakel en hedendaagse poëzie, geïnspireerd op het werk van Jeroen Bosch. Deze bonte stoet die sinds 2010 over de Bossche wateren trekt, heeft zich ontpopt tot een publiekstrekker van jewelste. Door gewoon zijn eigen koers te varen. Nou ja, gewoon…dat is niet echt een woord dat bij Bosch Parade past.

jb-miesjelbootMiesjel van Gerwen is artistiek leider vanaf den beginne. We spreken elkaar in de DMT-loods aan de Copernicuslaan. Buiten geselt de regen het dak, binnen tikt het doorsijpelende water in een paar emmers. Enkele kunstenaars werken hier aan hun kunstwerk voor de Bosch Parade, die 16, 18 en 19 juni weer over de Dommel vaart.

Er staat een gigantische vogel van bamboe. Deze ‘performance voor vrijheid’ is een project van kunstenaars Erik Vink en Rogier de Nijs. De vogel wordt gemaakt door twaalf vluchtelingen. “Deze vogel staat symbool voor de vrijheid, getoond door mensen die weten wat onvrijheid is.” Wat verderop staat een houten boot, de ark van Noach. Opgebouwd door mensen van Novadic.

jb boschparade publiekIn 2014 en 2015 kwamen er 25.000 mensen naar de Bosch Parade kijken. Steeds vaker met picknickmand, fles wijn en een kleedje. Vandaar dat dit jaar drie kwartier voor aanvang Pim de Bilde vertrekt om de vroege vogels te vermaken. “Zij kunnen vanaf de kant kleine objecten op het water besturen, door via hun telefoon op een website in te loggen”, legt Miesjel uit.

In loodsen, scholen, buurthuizen, ateliers zijn kunstenaars en koren, componisten en muzikanten, buren, burgers en buitenlui al maanden aan het bouwen, oefenen en repeteren voor de zevende Bosch Parade.

De Bosch Parade wil zijn publiek elk jaar verrassen. Van Gerwen en zijn team zoeken graag de grenzen op, ze vinden het zelfs belangrijk. “Ook de grenzen van wat het publiek wil zien.” Lees op deze Boschblog mijn gesprek met Miesjel van Gerwen over de Bosch Parade, Boulevard, ’t Moer en veel meer.

NB: De Bosch Parade App is weer verkrijgbaar in een spiksplinternieuw 2016-jasje! Voor zowel iPhones als Android-toestellen. En gratis 😀 Handig voor onderweg tijden Bosch Parade 2016 ● 16, 18 & 19 juni 2016.

Geplaatst in Geen categorie | Een reactie plaatsen

Het fictieve leven van Jheronimus

 

 

Wist je dat…. de toren in het schilderij ‘Johannes op Patmos’  (foto rechts) is gebaseerd op het stadssilhouet van Heusden? En dat Jeroen Bosch zich bij het middenluik van Tuin der Lusten (foto links) heeft laten inspireren door het Bossche Broek? Nee, natuurlijk wist je dat niet.

Het zijn mooie verhalen, met geloofwaardige argumenten en grote stelligheid gebracht. Maar of ze waar zijn, is op zijn minst twijfelachtig. “Met Bosch is het als met voetbal”, zegt mijn buurman sceptisch: “Iedereen heeft er een mening over”.

bob kuklerWe kijken naar de 46 minuten durende film ‘Jeroen Bosch, 500 jaar zijn tijd vooruit’ van Bob Kukler. Er zijn al meer films over Bosch gemaakt, maar Kukler (op de foto rechts) kiest een gedurfde invalshoek. Hij gaat terug naar de roots van  Jeroen Bosch. En iedereen die dit laatste jaar een beetje heeft opgelet, weet dat daarvan weinig bekend is.

Historici als Lucas van Dijck en Jan Sanders, kunstenaars als Henk Groenendaal en Johan van Eijk leveren de puzzelstukjes voor het verhaal over waar Jeroen Bosch zich zo’n vijfhonderd jaar geleden zoal mee bezig hield. Althans, zoals-het-geweest-zou-kunnen-zijn. Journalist Frank van Geloven alias ‘Den Duvelmakere’ schreef daar eerder al een leuk boek over: ‘Jeroen Bosch voor Beginners’. De feiten en wetenswaardigheden die de Bosschenaar daar in aandraagt, vormen de basis van de film van Kukler.

imagesBehalve deskundigen die aan het woord komen, toont de film ook de stad zelf; de straten, de plekken waar  Bosch vijf eeuwen voor ons al rondwandelde. Het verhaal dat hij aan de Vughterstraat is geboren was me bekend, maar ik wist bijvoorbeeld niet dat zijn wiegje nabij de Kookwinkel stond: links daarvan liep een steegje naar het Regenbergserf. Zijn geboortegrond. Waarschijnlijk, dan, hè…

imgres-1Want de film legt een plattegrond onder het leven van Jeroen Bosch vol hele en halve waarheden. En nieuwe inzichten, stelt Frank van Geloven. Zo had Bosch zijn atelier volgens hem niet in De Kleine Winst zoals ‘iedereen’ beweert, maar in het Jeroenboschhuis  (Markt 61, waar schoenenzaak Invito zit). Immers: ‘Hier had hij het beste licht, het noorderlicht”.

Ook de schrijver van een fictie-roman over Bosch, wordt als kenner opgevoerd. Matthias Rozemond voelt, nee wéét dat de Tuin der Lusten gaat over de (losbandige) liefde die Bosch opzegde, toen hij voor zijn getrouwde leven met Aleid koos. “De lusten en lasten spatten van het schilderij. Dat moet persoonlijk zijn, het kan niet anders.”

posterHet leven van Jeroen Bosch is een raadsel. Maar vijfhonderd jaar later wringen we ons nog steeds in allerlei bochten om hem te begrijpen. Romantiek, fictie en feiten krijgen vrij baan in de film van Bob Kukler. Dat maakt zijn Jheronimus Bosch, 500 jaar zijn tijd vooruit” een leuke, onderhoudende  film. Misschien niet voor de ‘fine fleur’ van de deskundigen,  dan toch voor een Bossche Bosch-liefhebber als ik.

Te zien vanaf 1 juni tot en met 30 september in de Muzerije aan de Hinthamerstraat 74 in Den Bosch. Op maandag tot en met vrijdag: van 10.00 tot en met 16.00 uur, elk heel uur. Zaterdag en zondag van 11.00 tot en met 16.00 uur, ook op elk heel uur. Entree is acht euro, grote groepen krijgen korting.

 

Geplaatst in Geen categorie | 1 reactie

Mode uit de wereld van Jeroen

In de driehoek van Parade, Groot Tuighuis en Jeroen Bosch Art Center ontvouwt zich het eerste weekeinde van juni een pop-up middeleeuwse stad. Met een Gregoriaans festival,   diverse Rederijkerskamers en stadspijpers uit diverse landen. Met wagenspelen, muziek en oude ambachten. En als het goed is veel mensen in middeleeuwse kledij, zodat je in één oogopslag ziet dat je in ‘De Wereld van Jeroen Bosch’ bent beland.

marie louise viguursBosschenaren vinden zelfs met carnaval een kiel en roodwitgele sjaal al gek genoeg. Dus geloof ik niet dat het storm zal lopen met stadgenoten, gekleed in mode uit de tijd van Bosch (1450-1516). Maar dan heb ik buiten de tomeloze inzet van Marie Louise Viguurs gerekend, eigenaar van atelier De Draad in Vught (‘maar echte Bossche’).
Samen met twintig andere vrijwilligsters, maakte zij honderd middeleeuwse kostuums, compleet met hoofddeksel. Te bewonderen op 4 en 5 juni te zien. Twee jaar (!) is ze er mee bezig geweest. Bloed, zweet en tranen. “En een berg frustratie”, voegt Viguurs er aan toe. “Achteraf dacht ik wel eens: waar ben ik aan begonnen!”

Gevraag door stichting De wereld van Jeroen Bosch, gaf Viguurs ruim anderhalf jaar leiding aan twintig nijvere dames die een compleet nieuwe middeleeuwse garderobe in elkaar naaiden. Bosch kende ze alleen van zijn schilderijen. Kennis van de middeleeuwse mode haalde ze uit boeken als ‘Edelman, Bedelman’. Marie Louise knipte zelf de patronen en de stof. Marijke van de Ven (‘mijn steun en toeverlaat’) lockte de stoffen netjes af. “Voor de atelier-dames maakten we  van elk kostuum een pakketje, met daarbij tekst en uitleg.”

Het moest zo authentiek mogelijk. Daarom is veel met de hand genaaid; zijn er koorden gebruikt in plaats van knopen, want die waren er toen nog niet. “Een mevrouw van 83 heeft bijvoorbeeld alle banden met de hand opgezet.”  Net als in de middeleeuwen zijnd e kostuums gemaakt van linnen, laken en wollen stoffen. “Die stoffen haalden we overal vandaan. Want het moest  ook nog eens zo goedkoop mogelijk.”

Op een ‘dubbeltjesmarkt’ in Amsterdam scoorden ze linnen à 2 euro de meter. “Marij en ik konden amper zelf nog in de auto, zoveel rollen hadden we bij ons. Maar trots dat we waren!” In Ammerzoden tikten ze wollen stoffen op de kop voor een vriendenprijs. “Om aan tasjes en buidels van oud leer te komen, sneed een vriendelijke mevrouw haar oude bank aan flarden.”

vrouw1Hoe mooi de schilderijen van Jeroen Bosch ook zijn, qua kleding leefde hij niet bepaald in een interessante periode. “De kleding uit die tijd is heel summier, dus ik moest me enorm inhouden”, zegt Marie Louise. Als je weet dat ze een van de ‘Brabants Bontjes‘ is en theaterkostuums maakt voor onder meer de Bossche Komeedie, begrijp je wat ze bedoelt: ”Ik ben gewend om iets extra mooi te maken. Maar nu moest het juist eenvoudig, en zo authentiek mogelijk. Dat vond ik best moeilijk”. Met kleur daarentegen hoefde ze zich echt te beperken: “Blauw en rood kunnen ook, kijk naar het werk van Bosch!”

lakenmarktHaar Bosch-collectie bestaat grotendeels uit kleding voor de middeleeuwse Jan Modaal. Lange rokken met schort voor de vrouw, kaproen of kap op het hoofd. “En blousen van wit laken. Den Bosch was een lakenstad.” Rob van de Laar en Vincent Verstappen (beiden lid van stichting Wereld van Jeroen Bosch) vormen in hun edelman-tenue een van de weinige uitzonderingen. Met hun prachtige gewaden (‘made by Viguurs & co’ ) stalen ze eind april de show bij de remake van de Slag om Heusden. Burgemeester Ton Rombouts van Den Bosch kwam uiteraard ook in kostuum. Mooi hoor, maar niet naar middeleeuwse mode. Oeps!!

Een diepe zucht: “Er is niet altijd aandacht voor wat wij  klaargespeeld hebben. Vaak heb ik er het bijltje bij neer willen gooien. Er waren veel kleine clubjes bij dit evenement betrokken, maar het ontbrak aan regie. Het was het bijvoorbeeld lange tijd onduidelijk voor wie wij kostuums zouden maken. Terwijl er in de laatste weken ineens nog ‘even’ van alles moest. Slapeloze nachten had ik ervan. Maar geloof me: 4 en 5 juni zet ik alles van me af. Dan ga ik genieten van al het moois dat we hebben gemaakt.”

wereldvanbosch-marielouise van elsLast minute kledingtip van Marie Louise:  Als je geen middeleeuwse kostuum hebt en jezelf toch in de sfeer van Bosch wilt kleden, kies dan voor kleding in de trendy Ibiza-stijl: ‘Ruime blouse op een aangerimpelde rok, kek buideltje aan de riem en  een shawl losjes om het hoofd gedrapeerd. Dat komt aardig in de buurt van de middeleeuwse Bosch-outfit.

Voor het programma van De Wereld van Jeroen Bosch, klik hier

 

Geplaatst in Geen categorie | 2 reacties

Futuristische trip door Tuin der Lusten

Als je het niet weet, dan valt het niet op. Verscholen onder de trappen van het stadhuis aan de Markt zit een winkeltje met artikelen van Jeroen Bosch. Mooie merchandise, dat vind ik tenminste. Maar de grootste verrassing ontdekte ik in de hoek helemaal achterin.

Het is een mini-theatertje. Als je 3,50 euro neertelt, krijg je een belachelijk grote ‘zonnebril’ met koptelefoon aangereikt. Zodra je deze Gear VR opzet, gaat de Tuin der Lusten voor je open. En neem je een virtuele duik in dit beroemdste drieluik van Jeroen Bosch. Op de rug van een vis (ik zie hem als ik omlaag kijk) doorkruis ik de vijver. Overal is wat te zien, voor me, boven me, naast me. Vogels fluiten en fladderen, ik hoor een uil. Hij knipoogt.

Het is virtual reality natuurlijk, dus niet echt. Maar ik voel de vreemde wezens van Bosch overal om me heen, zo dichtbij zijn ze. En vind het oprecht spannend als we het derde luik binnen zwemmen: de hel.

bril4‘En wat vond je ervan”, vragen Tanneke Hendriks en Sacha Kraanen (zie foto) enthousiast, als ik tien minuten later weer veilig buiten sta, en zij de VR-bril met koptelefoon opbergen. Ik kan niet anders zeggen dan dat het een geweldige, verrassend leuke ervaring was.  Het verbaast me dan ook dat het hier niet drukker is.

Dat was ten tijde van de Bosch-tentoonstelling  wel anders, verzekert het duo mij. ‘Toen was het hier knetterdruk! Er kunnen zo’n vijf mensen tegelijk naar binnen, telkens tien minuten; mensen stonden in de rij, met lange wachttijden. We zijn uiteindelijk met volgnummertjes gaan werken.”

Nu de expositie in het Noordbrabants Museum is geëindigd, is de rust weer enigszins teruggekeerd in de raadskelder. ‘De binnenstad komt weer even op adem’, hoorde ik een centrumondernemer laatst zeggen. Nou mensen, ik zou zeggen: gebruik die adempauze en daal af in de kelder onder het stadhuis voor een waanzinnige trip. Deze Bosch Experience is echt de moeite waard!

 

De Raadskelder bevindt zich onder het stadhuis aan de Markt in Den Bosch. Op werkdagen is de kelder met een rolstoel bereikbaar. De winkel ‘Jheronimus Forever Yours’ staat in verbinding met Lunchcafé “De Raadskelder” (zondag gesloten). Openingstijden winkel: dinsdag t/m vrijdag van 10.00 tot 17.30. Zaterdag van 10.00 tot 17.00 en zondag van 12.00 tot 16.00.
PS: van de Bosch VR Experience is een app beschikbaar voor ios en android. Voor meer informatie, klik hier.
Geplaatst in Geen categorie | 1 reactie

Als vliegvismonsters in het water

In een bootje met zes tot acht mensen. Kalm kabbelend door het Bossche Broek. Richting Vught en terug. Onderwijl luisterend naar drie dichters en een dichter/zangeres, die eigen werk voordragen. Niet live, helaas, maar de teksten zijn indringend genoeg. En zeer afwisselend. Na ruim een uur meert ons bootje weer aan. En stapt het gezelschap terug in de dagelijkse werkelijkheid.

IMG_8435Marcel Linssen (voorzitter poëziestichting DichtSlamRap) en Nicky Sanders (eigenaar Vestingfietsen) durfden het aan om in dit toch al drukke Jeroen Boschjaar op de Dommel een eigen vaartocht uit te zetten.

Hun poëzievaartocht is niet te vergelijken met de razend populaire vaartochten waar Kring Vrienden van ‘s-Hertogenbosch patent op heeft. Maar minstens zo meeslepend. Want, aldus Linssen: “Je komt niet alleen in de wonderlijke wereld van Jeroen Bosch, maar ook in die van de dichters en zangeres Iris.”

Iedereen is naakt/behalve de dieren/die mogen schoenen aan. (Uit: ‘Vliegvismonsters’, Iris Penning)

(3)De Ark van Bosch vogels

@Michelle Bosmans

Het heeft iets knus: samen in een bootje naar gedichten luisteren, terwijl een ganzenfamilie voorbij dobbert. Al zal het genoeg anderen juist afschrikken: gedichten waar je niet aan kunt ontsnappen! Maar geloof me: alle vooroordelen dat dit zwaarmoedige, serieuze trip gaat worden, kun je meteen overboord kieperen.

ze zeggen dat ik geen vingers heb, maar penselen/dat ik niet van vlees en bloed maar verf en doek (Uit: ‘Over de tongen’, Lotte Dodion)

IMG_8439De elf gedichten zijn zowel grappig als spannend, ontroerend als meeslepend. Elke dichter belicht een andere kant van Bosch, zijn leven, zijn liefje, zijn werk en de verhalen die over hem de ronde doen. Marcel bracht de dichters bij elkaar. Op zijn verzoek dompelden de vier teksttovenaars zich onder in de tijd van Bosch. “Ze probeerden te begrijpen hoe hij leefde. En waarom hij zo verzot was op symboliek.”

Maar ik ben een man met vuile handen/sla het vet op in mijn haren/weet dat de kerkers bewegen onder de stad/schuilt een andere stad als een opgekrulde egel/de huizen zijn stekels waarin een vlezige borst schuilt/ (Uit Zwanenvlees, Loren Brouwers)

(2)De Ark van Bosch .JPG

@Michelle Boschmans

Buiten rekt een aalscholver zich uit, een reiger schuilt in het oevergewas. “Dat krijg je er allemaal gratis bij”, lacht Marcel.
Af en toe dwalen mijn gedachten af. Naar buiten, naar de andere bootgenoten. Maar dat is niet erg. We krijgen ‘De Ark van Bosch’ mee, de bundel met de elf gedichten zodat we die thuis nog eens kunnen lezen. En nog eens.. En nog eens…

’t Kwaad/als vlammen uit het hellevuur/lippen aflikkend selfies likend (Uit: Zonder kop, Jee Kast)

IMG_8453De ‘Ark van Bosch’ vaart  elke vrijdag, zaterdag en zondag om 14.00 uur. Linssen: ‘We varen met een boot of met twee boten die tijdens de tocht aan elkaar vastgemaakt zijn. Dan heb je een theatertje voor 24 personen’.
Wel van te voren reserveren,via http://www.varenmetjheronimus.nl
De poezietochten (in een overdekte boot) kosten 15 euro per persoon. (onder 12 jaar korting). Begin- en eindpunt is de steiger bij de Zuidwal/ Spinhuiswal in Den Bosch. Dichtbundels zijn verkrijgbaar onderweg, maar ook los te koop bij Boekhandel Adr.Heinen en in Berlicum bij Wijgergangs, aan het Mercuriusplein.
TIP: In de vaartocht die ik meemaakte zaten behalve Bernadette en Leo, twee Bosschenaren, fotografe Michelle Bosmans, ook  Lieke en haar dochter Cecile Hübner, die binnenkort in de finale staat van de Kunstbende. Meer over Cecile en haar werk, klik hier.

 

 

 

Geplaatst in Geen categorie | 2 reacties

Bioscoopfilm over Bosch-expositie in de maak

Na een documentaire over de making of van de tentoonstelling Jheronimus Bosch, visioenen van een genie‘ wordt er nu een bioscoopfilm over de expositie zelf gemaakt. Die film gaat naar verwachting in november in wereldpremiere en wel in de Verkadefabriek. Daarna wordt ze in meer dan 20.000 bioscopen in 42 landen vertoond.

mooij bij boschcafe“De contracten met die landen zijn al getekend”, stelt Charles de Mooij, directeur van het Noordbrabants Museum, dat met de grote Bosch-tentoonstelling een recordaantal bezoekers van 421.700 trok. Hij was gisteravond te gast bij het door Theo Verbruggen gepresenteerde, maandelijkse Bosch 500 Café.
“In eerste instantie dacht ik: wie gaat nu naar de bioscoop om een film over een expositie te gaan kijken”, zei De Mooij. “Maar ach, ze zijn er ook over opera en ballet. Er zijn niet alleen opnamen gemaakt tijdens de expositie, ook in de stad, vanaf de Sint-Jan.  Vooral in India en de VS schijnen dit soort films enorm populair te zijn.”

De bioscoopfilm wordt gemaakt door Exhibition on Screen. ‘Onze Jeroen’ bevindt zich daarmee in goed gezelschap. Want het bedrijf maakte soortgelijke films al over meesters als Rembrandt, Vermeer en Goya.

“Ik ben ontzettend moe geweest, maar heb van het begin tot het einde genoten”, blikte De Mooij terug op zijn finest hour als museumdirecteur. Uit de hele wereld kwamen collega-directeuren een kijkje nemen. Niet alleen heeft dit het Noordbrabants Museum (en zijn directeur!) wat hoger op de internationale ladder gezet, het succes van deze Bosch-tentoonstelling smaakt naar meer.

willemalexanderDe Mooij heeft al een aantal internationale projecten in petto. “Vooral in België en Duitsland zijn werelden te winnen. Bij de touroperators in die landen zijn de ogen open gegaan, zo is me verteld.” Hij wil ‘de lijn Bosch’ doorzetten. “Want een aantal van zijn werken is hier nog niet geweest.”

Onwillekeurig dacht ik aan mijn bezoek aan Lissabon begin dit jaar. Het Museu Nacional de Arte Antigua, waar mijn favoriete Bosch hangt: Verzoeking van de H. Antonius. Als die nu toch alsnog naar Den Bosch komt…

Eerst maar eens naar Spanje. Daar is De Mooij eind mei uitgenodigd voor de opening  van de volgende Bosch-expositie in het Museo del Prado te Madrid. ‘Die is nòg groter dan de tentoonstelling in het Noordbrabants Museum”, deelt Verbruggen een plaagstootje uit. “Nog groter”, knikt De Mooij, in de wetenschap dat dit niks afdoet aan zijn Bossche succes.

Het volgende Bosch 500 café is 15 juni in Theater aan de Parade, 20 uur.

Overigens hoef je niet te wachten tot november om alvast een hele leuke filmische terugblik van de expositie te zien:

Geplaatst in Geen categorie | Een reactie plaatsen

De helende kracht van kunst

De Bossche kunstenares Ilse Vermeulen  (Culemborg, 1964) fotografeert bijna elke dag het uitzicht vanuit haar atelier in het Bosche Broek.

jbHet is nu alsof ik door haar venster naar buiten kijk. Maar dat is niet zo. Ik sta in het Jeroen Bosch Ziekenhuis. En kijk naar haar werk. Wel hangt het  venster van Ilse precies boven de uitgang van het personeel. Dus is er toch een link tussen binnen en buiten.

“Ik loop er elke dag langs”, vertelt Ineke Kortland, die als neuro-revalidatiearts in het ziekenhuis werkt. Ze passeert vrijwel dagelijks het werk van Vermeulen, plus dat van twintig andere kunstenaars die er te zien zijn in het kader van Bosch Open Expo (B.O.E.). Fraaie werken, geïnspireerd op Jeroen Bosch.

Afgelopen week was de officiële opening, in aanwezigheid van een aantal kunstenaars. Mariëlle Lapidaire en Agnes Bomers van de kunstcommissie JBZ vertelden hoe zij de expositie samenstelden. In een artikel dat BD-kunstredacteur Gerrit van den Hoven aan de B.O.E. wijdde, prijst hij de rust en helderheid die het geheel uitstraalt. De dames zijn er duidelijk verguld mee.

jb-jbz-scholeksters“Kunst in het ziekenhuis mag prikkelen, troosten, afleiden. Maar ze mag niet onnodig choqueren”, was hun uitgangspunt. Morgenstond van Nicolette Peters – zacht als was, maar o zo knokig- is in dat opzicht een bijzonder geslaagde keuze. “Het werk heeft iets kwetsbaars”, vertelt Bomers, die er meteen weg van was.

jb-jbz-knieenDe meeste werken hebben, in al hun verscheidenheid, een duidelijke klik met de denkwereld van Jeroen Bosch. Of het nu Hybrid Man Power is, een goudglimmend gedrochtje van Catharina van de Ven, de zeefdruk Riding with the Wind van Lobke van Aar of het surrealistisch schilderijtje met buitenproportionele scholeksters van Helene de Winter (foto rechts).

De tentoonstelling in het Jeroen Bosch Ziekenhuis (roltrap op en dan almaar rechtdoor lopen) is niet alles wat de Bosch Open Expo te bieden heeft. B.O.E. spreidt zich uit over acht verschillende adressen in de stad. Het is een initiatief van Museum Slager.

jb-boe-juryProfessionele en amateur- kunstenaars konden werk inleveren dat op enigerlei wijze met Jeroen Bosch van doen had. Dat leverde 700 inzendingen op, waaruit een jury een keuze maakte. Door er een stickertje bij te plakken, konden de acht exposanten vervolgens aangeven welk werk zij wilden. “Er is veel dubbel gestickerd”, vertelt Lapidaire. “Wij hadden geluk. Al kregen we niet altijd onze zin, hier zagen we dat alles toch mooi bij elkaar paste.”

jb-jbz-ilseKortland (foto rechts, naast Ilse Vermeulen) geniet er in elk geval van. Elke dag opnieuw weer, als ze het ziekenhuis in- of uitwandelt. “Kijken naar iets moois kan troost en afleiding bieden”, zegt ze. Kunst als helende kracht? Ze knikt: “Het helpt als er in je omgeving mooie dingen zijn.”

Bosch Open Expo (B.O.E .) is nog tot en met 4 juli te zien in het Jeroen Bosch Ziekenhuis. De andere locaties zijn Kunstlocatie Würth (t/m 20 juni), de Muzerije (t/m 19 juni) en sinds 8 mei inmiddels ook in Museum Slager (t/m 18 september). Bij de Willem II Fabriek, Kunsthal Boschveld, het Kruithuis en het stadskantoor is de B.O.E. jammer genoeg ten einde. Bij elke locatie is voor tien euro een catalogus te koop.

 

Geplaatst in Geen categorie | 2 reacties